Po wpisaniu w wyszukiwarkę „ketoza” łatwo trafić na teksty o kwasicy ketonowej, która jest stanem zagrożenia życia. To dwie różne rzeczy. Ketony we krwi są w obu, ale w ketozie organizm ma je pod kontrolą, a w ketoacydozie tę kontrolę traci.
Ketoza odżywcza
Przy 20–30 g węglowodanów netto dziennie organizm po kilku dniach zużywa zapas glikogenu i zaczyna produkować w wątrobie ciała ketonowe z tłuszczu. Mózg i mięśnie używają ich jako paliwa. Stężenie głównego z nich, BHB, we krwi wynosi wtedy zwykle 0,5–3 mmol/l.
Ten stan sam się reguluje. Gdy ketonów robi się dużo, trzustka wydziela trochę insuliny, a ta hamuje ich produkcję. Dlatego pH krwi pozostaje prawidłowe. Po kilku dniach postu albo bardzo długim wysiłku ketony potrafią dojść do 4–5 mmol/l i to wciąż nie jest kwasica.
Ketoacydoza
W ketoacydozie ten hamulec nie działa, bo brakuje insuliny. Wątroba produkuje ketony bez ograniczeń, zwykle znacznie powyżej 3 mmol/l, często 5–10 mmol/l i więcej. Ketony są kwasami, więc przy takim stężeniu krew staje się kwaśna. Równocześnie cukier we krwi zwykle mocno rośnie, bo bez insuliny komórki nie mogą go pobrać. Nieleczona ketoacydoza prowadzi do odwodnienia, zaburzeń rytmu serca i śpiączki.
Najczęściej dotyczy osób z cukrzycą typu 1: przy pominiętej dawce insuliny, awarii pompy, infekcji albo w chwili, gdy cukrzyca dopiero się ujawnia. Rzadziej zdarza się w cukrzycy typu 2.
Różnice w skrócie
| Ketoza odżywcza | Ketoacydoza | |
|---|---|---|
| Ketony (BHB) we krwi | zwykle 0,5–3 mmol/l | powyżej 3 mmol/l, często 5–10 i więcej |
| pH krwi | prawidłowe | obniżone (kwasica) |
| Cukier we krwi | prawidłowy lub niski | zwykle wysoki, przy flozynach może być prawie prawidłowy |
| Insulina | jest, w małej ilości | brakuje jej albo jest jej za mało |
| Samopoczucie | dobre, na starcie czasem keto grypa | wymioty, ból brzucha, szybki oddech, senność |
Kiedy keto może zwiększyć ryzyko
U zdrowej osoby sama dieta do ketoacydozy praktycznie nie doprowadza. Są jednak sytuacje, w których trzeba uważać.
- Cukrzyca typu 1. Keto przy cukrzycy typu 1 bywa stosowane, ale tylko pod opieką diabetologa, z regularnym pomiarem ketonów i jasnym planem, co zrobić przy wysokim wyniku.
- Leki z grupy flozyn (inhibitory SGLT2). To leki na cukrzycę typu 2, a także na niewydolność serca i przewlekłą chorobę nerek: empagliflozyna, dapagliflozyna, kanagliflozyna, ertugliflozyna. Same w sobie lekko podnoszą ketony. W połączeniu z bardzo niską podażą węglowodanów mogą wywołać ketoacydozę przy prawie prawidłowym cukrze, przez co łatwo ją przeoczyć. Jeśli bierzesz taki lek, nie zaczynaj keto bez rozmowy z lekarzem.
- Karmienie piersią. Produkcja mleka zużywa dużo glukozy. Opisano przypadki ketoacydozy u karmiących kobiet bez cukrzycy na bardzo niskowęglowodanowej diecie, zwykle w połączeniu z małą ilością jedzenia.
- Alkohol i głodówka. Kilka dni intensywnego picia przy niejedzeniu może wywołać ketoacydozę alkoholową, niezależnie od diety.
Nudności i wymioty, ból brzucha, duże pragnienie i częste oddawanie moczu, szybki i głęboki oddech, silny zapach acetonu z ust, senność albo splątanie. U osoby z cukrzycą albo biorącej flozyny to sygnał do natychmiastowego kontaktu z lekarzem lub wezwania pomocy, nawet jeśli cukier na glukometrze wygląda dobrze. Więcej w części o tym, kiedy od razu zgłosić się do lekarza.
A jeśli nie masz cukrzycy
Wtedy ryzyko jest bardzo małe. W pierwszym tygodniu dużo bardziej prawdopodobna jest keto grypa: ból głowy, zmęczenie, rozdrażnienie. Jest nieprzyjemna, ale mija po kilku dniach i łagodzi ją sól i woda. Jeśli chcesz wiedzieć, w jakim zakresie są Twoje ketony, sposoby pomiaru opisujemy w tekście o sprawdzaniu ketozy.